Moje wędrówki szlakiem owocu granatu

Kontynuuję rozpoczętą w poprzednim wpisie opowieść o tajemnicach owocu granatu. Najpierw dokończę opowieść o symbolice granatu, a potem opowiem o moich wędrówkach szlakiem tajemnic granatu po różnych krajach i kontynentach.

Symbolika granatu w różnych kulturach, religiach i świętych księgach

Kolejny przystanek opowieści o symbolice granatu to judaizm. Granat jest tu symbolem świętości, obfitości i sprawiedliwego życia.

W tradycji żydowskiej granat (rimon) zajmuje szczególne miejsce. W Biblii hebrajskiej jest jednym z siedmiu charakterystycznych płodów Ziemi Izraela, wymienionych w Księdze Powtórzonego Prawa (8,8), obok pszenicy, jęczmienia, winorośli, fig, oliwek i daktyli.

W Księdze Wyjścia (28,33–34) pojawia się jako motyw zdobiący szaty arcykapłana. W Pierwszej Księdze Królewskiej (7,18–20) granaty stanowią element dekoracji kolumn Świątyni Salomona w Jerozolimie.

Pozostańmy w kręgu kultury zachodniej i sprawdźmy, czy i jaki był związek granatu z chrześcijaństwem.

W sztuce chrześcijańskiej granat otrzymał znaczenia różniące się od jego roli w micie o Persefonie, choć zachowujące motyw życia przekraczającego granicę śmierci.

Najważniejsze z tych znaczeń to:

• Męka Chrystusa: czerwone ziarna i sok przypominają przelaną krew.
• Zmartwychwstanie: liczne ziarna ukryte wewnątrz owocu przywołują nowe życie.
• Jedność Kościoła: wiele ziaren pod jedną skórką stanowi obraz wspólnoty wierzących.
• Życie wieczne: granat odczytywany jest jako znak zwycięstwa życia nad śmiercią.

Granat pojawiał się więc w mitach greckich, w starożytnym Rzymie, w judaizmie i chrześcijaństwie.

Owoc granatu pojawia się także w tradycji islamskiej. W Koranie jest wymieniony w trzech miejscach: dwa razy w surze Al-An’am, gdzie rośliny i owoce są przejawami stworzenia i Bożej mocy, i raz w surze Ar-Rahman, gdzie granaty i palmy daktylowe są elementem rajskich ogrodów.

Warto odróżnić dwa aspekty: pierwsze dwa fragmenty odnoszą się do owoców świata ziemskiego, natomiast trzeci przedstawia granat w opisie raju.

Jego znaczenie symboliczne w islamie obejmuje następujące aspekty:

• Boża hojność i dobroć.
• Obfitość darów stworzenia.
• Piękno rajskiego ogrodu.
• Życie, płodność i błogosławieństwo.

W tradycji ludowej pojawiają się także opowieści, według których w każdym granacie znajduje się ziarno pochodzące z raju. Takie przekazy warto jednak odróżniać od bezpośredniego tekstu Koranu.

Także w kulturze perskiej granat ma wyjątkowo długą historię.

Już w starożytności był związany z ogrodami królewskimi oraz ideami płodności, dostatku i życia. Współczesne opracowania historii medycyny perskiej pokazują również jego ważne miejsce w tradycyjnym lecznictwie.

Szczególnie interesująca jest jego rola podczas święta Noc Jalda (Szab-e Jalda), obchodzonego w czasie przesilenia zimowego. Rodziny zbierają się wtedy przy wspólnym stole, na którym pojawiają się między innymi granaty, arbuzy i orzechy.

Granat oznacza w tym kontekście życie, odnowę, radość i nadzieję związaną ze zwycięstwem światła nad ciemnością. Jest to szczególnie piękne rozwinięcie dawnej symboliki owocu: jego czerwień kojarzy się z życiem, a dojrzewanie u kresu roku – z obietnicą nowego początku.

Teraz zajrzyjmy do Uzbekistanu, który jest jednym z najciekawszych obszarów badań nad symboliką granatu. Jest on nie tylko owocem, ale również ważnym motywem sztuki ludowej i przedmiotem wielu skojarzeń symbolicznych.

Uzbeckie opracowania opisują cztery podstawowe znaczenia granatu: życie, obfitość i dostatek, płodność i urodzajność oraz miłość. Granat symbolizuje także życzenie licznego potomstwa.

Szczególnie interesujący jest motyw granatu jako symbolu ciągłości rodu. Jeden owoc zawiera wiele ziaren, które mogą dawać początek kolejnym roślinom. Staje się on więc metaforą rodziny i następujących po sobie pokoleń.

Moje wędrówki śladami granatu

Teraz czas na moje wędrówki śladem owocu granatu poprzez różne kraje oraz różne kultury i religie.

Na początek Grecja i najbardziej znane miejsce w jej stolicy Atenach. To oczywiście Akropol. Na ateńskim Akropolu znajdowało się kilka posągów bogini Ateny, w tym ten najsłynniejszy: posąg Ateny Partenos znajdujący się wewnątrz Partenonu, stworzony przez Fidiasza. Inny posąg Ateny znajdował się we wnętrzu świątyni Ateny Nike Apteros – Bezskrzydłej, zbudowanej na bastionie przy Propylejach. Bogini została przedstawiona bez skrzydeł, aby „nigdy nie mogła odlecieć z miasta”. Twórca posągu Ateny Nike, powstałego ok. 425–420 p.n.e., nie jest znany. Posąg miał około 1,5–2 m, wykonany był z drewna lub marmuru/brązu. Ten właśnie posąg Ateny Nike przedstawiał wojowniczą boginię dzierżącą hełm w lewej ręce i owoc granatu w prawej. Symbolika była prosta: z jednej strony to militarna siła Aten, a z drugiej – materialny dobrobyt miasta, symbolizowany właśnie przez owoc granatu.

Kolejna podróż śladem owocu granatu wiedzie do Florencji, a dokładnie do Galerii Uffizi. Znajduje się tam tondo Sandra Botticellego, stworzone w 1487 roku. Tondo, czyli po prostu obraz w kształcie koła. Na tym obrazie mały Jezus wznosi dłoń w geście błogosławieństwa, trzymając jednocześnie wraz z Marią – no, zgadnijcie co – dojrzały, pęknięty owoc granatu. Symbolika na tym obrazie wydaje się być prosta. Te krwistoczerwone nasiona przypominają oglądającemu obraz o przyszłym losie niemowlęcia, o cierpieniu na Krzyżu, Drodze Krzyżowej i ranach Męki Pańskiej. A postawa Matki Boskiej, pełna powagi, smutku i refleksji, podkreśla jej rolę jako Mater Ecclesiae – matki wspólnoty, czyli eklezji.

Kolejny etap podróży. Tym razem na zachód, do Hiszpanii, do Andaluzji i Grenady. W 1492 roku Grenada została zdobyta przez wojska Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego. Tym samym zakończyła się rekonkwista. Skończyło się panowanie muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim, który stał się chrześcijański.

Zdobycie Grenady miało też konsekwencje związane z naszym głównym bohaterem tej opowieści – owocem granatu. Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński włączyli bowiem w dolne pole herbu (podstawę herbu) połączonych królestw pęknięty owoc granatu. Można go zobaczyć na ich grobowcu w kaplicy królewskiej znajdującej się w sąsiedztwie katedry w Grenadzie.

Nazwa miasta – Granada w języku hiszpańskim – nie powstała od owocu; z czasem nastąpiła tzw. etymologia ludowa. Hiszpańskie słowo granada oznacza granat (owoc). Jego krzaki i owoce stały się symbolem miasta i trafiły do jego herbu, jak i do herbu Hiszpanii.

Kolejny etap podróży. Tym razem daleko, daleko na wschód: Azja Środkowa i Uzbekistan. I takie miasta jak Buchara czy Samarkanda. Okazuje się, że również w Azji Środkowej symbolika granatu jest bardzo, bardzo szeroka i w dodatku bardzo podobna do tych, o których pisałem wcześniej w tym tekście.

W Uzbekistanie granat jest jednym z popularnych motywów zdobniczych w:

• Suzani – tradycyjnych haftowanych tkaninach dekoracyjnych, często stanowiących część wyprawy ślubnej.
• Ceramice – m.in. malowanych naczyniach.
• Tkaninach i ubiorach – w formie stylizowanych owoców i kwiatów.
• Dekoracjach wnętrz – jako ornament niosący pozytywne życzenia.

I rzeczywiście motyw granatu można spotkać na suzani, na ceramice, a także na dywanach.

Azja Środkowa i miasta na Jedwabnym Szlaku, w tym także Buchara, Chiwa, a także Samarkanda, słyną z ręcznie malowanych miniatur, trochę wzorowanych na wcześniejszych miniaturach perskich.

No to zgadnijcie, jaką to miniaturę przywieźliśmy z Buchary? Miniaturę zakupioną w jednej z medres w centrum Buchary, przy stawie Labi Hauz, bo w tej chwili medresy nie są czynne jako ośrodki nauczania islamskiego. Obecnie w większości znajdują się po prostu warsztaty rzemieślników i sklepiki. I właśnie w jednym ze sklepików/warsztatów na dziedzińcu medresy Kukeldasz spotkaliśmy młodego mieszkańca Buchary, który miał tam swój warsztat i wraz z żoną malował miniatury. A miniatura, którą kupiliśmy, a którą widać na zdjęciu, przedstawia owoce granatu.

Podsumowanie

Granat jest jednym z najbardziej uniwersalnych symboli płodności. Niezależnie od szerokości geograficznej, jego liczne ziarna były odczytywane jako obraz możliwości pomnażania życia. To skojarzenie występuje od starożytnego Bliskiego Wschodu po Chiny.

Granat jest symbolem życia, które przezwycięża śmierć. W greckim micie Persefona powraca z podziemi. W chrześcijaństwie granat oznacza zmartwychwstanie. W irańskim święcie Jalda towarzyszy celebracji odradzającego się światła. Nie są to oczywiście identyczne znaczenia ani dowody bezpośredniego zapożyczenia, ale pokazują wyraźne podobieństwa symboliczne.

Granat może być metaforą wspólnoty. Wiele ziaren zamkniętych w jednej skórce przywołuje obraz rodziny, wspólnoty religijnej, narodu lub społeczeństwa. Symbolika ta jest szczególnie wyraźna w interpretacjach uzbeckich, chińskich i … chrześcijańskich!

Znaczenie granatu nie ogranicza się do religii. To także symbol pomyślności materialnej, ślubu, gościnności, dostatku i szczęśliwego domu. Właśnie te znaczenia są bardzo żywe w tradycjach ludowych Turcji, Iranu, Kaukazu i Azji Centralnej.

Granat jest znakomitym przykładem przenikania się kultur. Jego historia odzwierciedla wielowiekową wymianę towarów, wyobrażeń, religii i motywów artystycznych na szlakach między Morzem Śródziemnym, Bliskim Wschodem, Azją Centralną i Chinami. Oczywiście także na Jedwabnym Szlaku z Chin (Xi’an) do Europy (Konstantynopol). Nie każda analogia oznacza bezpośrednie zapożyczenie, ale łącznie tworzą one fascynującą historię wspólnego dziedzictwa.