Tajemnice owocu granatu
Granat to jeden z najstarszych owoców uprawianych przez człowieka. Miałem okazję konsumować ten owoc i widywać w różnych krajach, na różnych kontynentach. Spotykałem owoc granatu w bardzo różnych kontekstach: kulturowym, religijnym, również mitologicznym i filozoficznym. Wszystkie te wątki związane z granatem sprawiły, że zacząłem głębiej „wgryzać się” w jego symbolikę w różnych kulturach i religiach – zarówno wschodnich związanych z Azją Centralną, jak i Bliskim Wschodem, jak i zachodnich: w kulturze greckiej, rzymskiej czy zachodnim chrześcijaństwie.
Efektem tego „wgryzania się” w owoc granatu jest poniższa, moim zdaniem fascynująca, opowieść o granacie w różnych kulturach, wierzeniach, tradycjach; historia sięgająca do różnych zakątków świata.
Opowieść tę podzielę na trzy części, choć przedstawię ją w dwóch tekstach. W pierwszej przedstawię zwięźle owoc granatu. W drugiej zagłębię się w symbolikę granatu w różnych religiach, świętych księgach, cywilizacjach i kulturach. W trzeciej zaś opiszę swoje wędrówki szlakiem granatu po różnych krajach i kontynentach.
Owoc granatu
Granat (Punica granatum L.) należy do najstarszych owoców uprawianych przez człowieka, a jednocześnie do najbardziej wieloznacznych symboli w historii kultury.
Jego niezwykłość polega na połączeniu przeciwieństw. Jest symbolem życia i płodności, ale także śmierci i świata podziemnego. Wyraża obfitość i bogactwo, a zarazem duchową jedność. W niektórych tradycjach oznacza miłość i szczęśliwe małżeństwo, w innych: ofiarę, cierpienie i zmartwychwstanie.
Najważniejszy wniosek z researchu nt. owocu granatu przeprowadzonego przez AI: mimo dużych różnic religijnych i kulturowych symbolika granatu wykazuje zaskakującą ciągłość od starożytnej Persji i Mezopotamii, przez Grecję i Rzym, aż po świat islamu, Azję Centralną i Chiny.
Naturalnym obszarem pochodzenia granatu jest szeroko rozumiany region irańsko-środkowoazjatycki, obejmujący przede wszystkim dzisiejszy Iran, Afganistan, Turkmenistan i sąsiednie tereny, a z zasięgiem dzikich odmian sięgający północno-zachodnich Indii.
Nie można więc wskazywać jednego współczesnego państwa jako bezspornie ustalonej ojczyzny granatu.
Przeglądy botaniczne i genetyczne wskazują na:
- Iran i obszar dawnej Persji – główny region pochodzenia i wczesnego udomowienia.
- Zakaukazie i rejon Morza Kaspijskiego – obszary związane z najwcześniejszą historią uprawy.
- Afganistan, Turkmenistan i północno-zachodnie Indie – naturalny zasięg pokrewnych dzikich odmian.
Wg przeglądu botanicznego Scientia Horticulturae oraz badań naturalnego zasięgu gatunku granat zaczęto prawdopodobnie udomawiać w neolicie, a jego bardzo wczesną uprawę datuje się orientacyjnie na IV–III tysiąclecie p.n.e. Nie ma jednak jednej, precyzyjnie potwierdzonej daty.
Fascynujące jest poniższe zestawienie rozprzestrzeniania się granatu dzięki migracjom, wymianie handlowej, rozwojowi ogrodnictwa i kontaktom między cywilizacjami.
| Region | Okres i znaczenie |
|---|---|
| Persja i Zakaukazie | Jedne z najstarszych ośrodków uprawy i selekcji odmian, od wczesnej starożytności |
| Mezopotamia i Asyria | Ogrody królewskie, użytkowanie owocu i jego wizerunki w sztuce |
| Egipt | Uprawa znana w II tysiącleciu p.n.e., zastosowanie spożywcze i rytualne |
| Lewant, Fenicja i obszar Izraela | Uprawa, handel oraz ważna rola w obrzędach i tradycjach religijnych |
| Grecja | Uprawa w epoce brązu i później; powiązanie z Demeter, Persefoną i kultami płodności |
| Rzym i Italia | Rozpowszechnienie w świecie śródziemnomorskim, także poprzez kontakty z Kartaginą |
| Azja Centralna | Dawne kontakty handlowe; wyraźne świadectwa symboliki na Jedwabnym Szlaku od I tysiąclecia n.e. |
| Indie i Chiny | Stopniowe rozprzestrzenianie się upraw na wschód, a następnie włączenie granatu do lokalnych tradycji |
Szczególnie interesujące jest świadectwo z perskiego imperium Achemenidów: teksty administracyjne z Persepolis wymieniają sadzonki granatowców przeznaczone do ogrodów królewskich. Z kolei w sztuce asyryjskiej z IX–VIII wieku p.n.e. znane są ozdoby w kształcie granatów.
Badanie archeobotaniczne dotyczące Buchary wskazuje, że choć często powtarzana jest teza o uprawie granatu w tym regionie już 3000 lat temu, brakuje wystarczających danych, by tak wczesne datowanie uznać za pewne. Lepiej udokumentowane są późniejsze przedstawienia granatów na malowidłach i ceramice, m.in. w Afrasiabie i Pendżykencie.
A dlaczego granat stał się tak popularny?
Oprócz walorów smakowych miał kilka istotnych zalet:
- Dobrze znosi gorące, stosunkowo suche warunki klimatyczne;
- Może rosnąć na obszarach o ograniczonych opadach, choć intensywna produkcja wymaga nawadniania;
- Jego owoce mają stosunkowo trwałą skórkę, ułatwiającą przechowywanie i transport;
- Nadaje się do spożycia na świeżo oraz do produkcji soków, syropów i koncentratów;
- Dostarcza barwników i garbników wykorzystywanych tradycyjnie w rzemiośle.
Granat był zatem nie tylko owocem o znaczeniu religijnym, lecz również wartościowym towarem handlowym.
Obecnie granaty uprawia się przede wszystkim w strefach subtropikalnych oraz w ciepłych, suchych regionach o klimacie śródziemnomorskim. Najważniejsze obszary produkcji obejmują: Azję południową (Indie i Pakistan), Bliski Wschód (Iran, Turcja, Izrael), Azję Centralną (Uzbekistan, Afganistan, Azerbejdżan, Turkmenistan, Tadżykistan) i Kaukaz. Ostatnio w supermarkecie E.Leclerc na warszawskim Ursynowie kupiliśmy granaty pochodzące z Tunezji, a wkrótce pojawią się tam granaty z Azerbejdżanu.
Symbolika granatu w różnych kulturach, religiach i świętych księgach
Zacznijmy od mitów greckich i opowieści o porwaniu Persefony, córki Demeter, przez boga podziemi Hadesa. Według tego mitu Persefona, córka Demeter, bogini rolnictwa i urodzaju, zostaje porwana przez Hadesa do podziemnego królestwa zmarłych. Demeter rozpacza po utracie córki i powoduje, że ziemia przestaje wydawać plony. Grozi to zagładą ludzi, dlatego Zeus musi wkroczyć do akcji i doprowadzić do porozumienia. Władca podziemi zgadza się uwolnić dziewczynę, lecz podstępem skłania ją do skosztowania ziaren granatu. W tradycjach antycznych liczba spożytych przez Persefonę ziaren waha się od jednego do czterech, sześciu lub siedmiu, co determinuje liczbę miesięcy, jakie Persefona musi corocznie spędzać w podziemnym królestwie męża. Persefona może opuścić podziemia, jednak spożycie ziaren granatu w świecie podziemnym wiąże ją z królestwem zmarłych na część roku. Ostateczne ustalenia między bogami mówią, że część roku będzie ona spędzać z Hadesem, a resztę z matką. Powrót Persefony na ziemię wiąże się z odrodzeniem roślinności. A jej powrót do podziemi – z okresem zamierania natury.
Ważny szczegół: w Hymnie homeryckim do Demeter, jednym z najstarszych zachowanych przekazów, Persefona przebywa pod ziemią przez jedną trzecią część roku, bo zjadła trzy ziarenka, a nie przez połowę roku, jak podaje wiele popularnych opracowań.
Granat w tym micie jest symbolem o kilku nakładających się znaczeniach:
Ziarno granatu oznacza związek człowieka ze światem podziemnym, owoc pełen nasion oznacza płodność i możliwość odrodzenia. Powrót Persefony jest symbolem odnowienia życia i wegetacji, a jej cykliczne przemieszczanie się między światem żywych i zmarłych to symbol rytmu natury, przemijania i powracania. Spożycie owocu to oczywiście nieodwracalność pewnych decyzji i zobowiązań.
W tym micie granat oznacza także paradoks: daje życie, ale jednocześnie wiąże się ze śmiercią.
Związek granatu z kultem Demeter i Persefony ukonstytuował jego pozycję w misteriach eleuzyńskich, odbywających się w świątyni w Eleusis niedaleko Aten. Uczestnicy tych rytuałów wkładali wieńce z gałązek granatowca, a sam owoc stanowił centralny rekwizyt w celebracji tajemnicy przejścia ze śmierci do życia. Znaleziska archeologiczne w basenie Morza Egejskiego – na Melos, Krecie czy w Mykenach – dostarczają licznych naczyń w kształcie granatów, terakotowych modeli wotywnych oraz kunsztownej złotej biżuterii datowanej na epokę mykeńską. Wyobrażenia owocu można znaleźć zarówno na attyckich naczyniach, np. na tzw. lekytach, jak i na stelach nagrobnych. Zmarłym składano granaty w darze grobowym, wierząc, że ich krwisty sok podtrzyma egzystencję cienia w Hadesie i ułatwi ponowne narodziny duszy, stanowiąc bezkrwawy ekwiwalent ofiary życiowej.
Teraz powędrujmy do starożytnego Rzymu.
Rzymianie przejęli grecki mit, nadając jego postaciom rzymskie imiona. Persefona stała się Prozerpiną, Demeter – Ceres, a Hades – Plutonem. W Metamorfozach Owidiusza Prozerpina zjada siedem ziaren granatu. Rzymskie wersje mitu często dzielą rok na sześć miesięcy spędzanych z matką i sześć w królestwie podziemnym.
W Rzymie granat symbolizował nie tylko cykliczność wegetacji i więź z podziemiami, ale także małżeństwo i płodność. Mógł pojawiać się również w kontekstach obrzędów związanych ze zmarłymi.
Dokończenie opowieści o symbolice granatu: w judaizmie, kulturze chrześcijańskiej, islamie, a także o moich wędrówkach szlakiem granatu po różnych krajach i kontynentach znajdziecie w następnym wpisie.