Starożytne miasta greckie na Rodos
Charakterystycznym elementem starożytnej cywilizacji greckiej, która rozwijała się mniej więcej od VII wieku, a swój złoty wiek przeżywała w V-tym wieku przed naszą erą, były miasta-państwa. Czyli tak zwane polis, obejmujące samo miasto i okoliczne wioski. Takim polis były Ateny, Argos, Korynt czy Sparta. Jak wyglądało takie miasto? Pewne wyobrażenie daje wizyta we współczesnych Atenach, gdyż można tam zobaczyć Akropol, teatry i świątynie u jego podnóża oraz kilka budynków na Agorze.
Jeśli chcecie poznać starożytne miasto greckie to zapraszam na wędrówkę po wyspie Rodos. Aby wyobrazić sobie i poznać elementy starożytnego miasta greckiego, musimy odwiedzić trzy, a w zasadzie cztery miejsca na Rodos.
Cywilizacja i kultura grecka z pierwszego tysiąclecia przed naszą erą kojarzą nam się przede wszystkim z Atenami, Delfami, Koryntem czy Mykenami. Należała do niej także wyspa Rodos, położona na Morzu Egejskim, w archipelagu Dodekanez, bardzo blisko Turcji. I choć Rodos położone jest w zasadzie na peryferiach starożytnej i współczesnej Grecji, to miłośnik starożytnej cywilizacji greckiej znajdzie na Rodos wiele fascynujących miejsc.
Już w IX wieku przed naszą erą Grecy stworzyli na wyspie trzy niezależne miasta-państwa, takie, jak te, które powstawały w kontynentalnej, europejskiej części Grecji. Były to Lindos, Ialissos i Kamiros. Na wyspie bito własny pieniądz, rozwijała się też kultura i sztuka. Teraz odwiedziny w pozostałościach tych trzech starożytnych miast dają wspólnie doskonałe wyobrażenie o tym, jak wyglądało przed ponad dwoma tysiącleciami greckie miasto.
Centralnym, widocznym z dala elementem starożytnego greckiego miasta był oczywiście Akropol, czyli w tłumaczeniu na język polski: „miasto na górze”.
Żeby zobaczyć grecki Akropol na wyspie Rodos, zapraszam do Lindos, położonego na wschodnim wybrzeżu wyspy, ok. 50 km od miasta Rodos. Początki Akropolu w Lindos sięgają IX wieku przed Chrystusem, kiedy to miejsce służyło jako miejsce kultu prehelleńskiego bóstwa, znanego później jako Athena Lindia, czyli Minerva.
Lindos stało się szczególnie znane w VI wieku przed naszą erą, gdy przez 40 lat rządził nim tyran Kleobulos, uznawany za jednego z siedmiu największych mędrców starożytności. Jego statuę można zobaczyć podczas wędrówki z parkingu do miasteczka, natomiast nad zatoką, ale już poza miasteczkiem, znajduje się jego rzekomy grobowiec.
Współczesne Lindos to mocno turystyczne, niewielkie miasteczko, położone u stóp dawnego Akropolu.
Do twierdzy i na Akropol wspinamy się od miasteczka po dość stromych schodach, które zostały zresztą zbudowane przez rycerzy Joannitów z zakonu św. Jana. Już na górze, u podnóża twierdzy warto zobaczyć płaskorzeźbę przedstawiającą rodyjską łódź wiosłową. Widać wykutą w ciemnej skale rufę antycznego statku z umieszczoną na niej w II wieku p.n.e. figurą admirała.
Układ Akropolu w Lindos przypomina nieco ateński. Gdy już wdrapiemy się po schodach i wejdziemy na teren twierdzy, po przejściu przez tzw. Pałac Namiestnika znajdziemy się na najniższym z kilku poziomów Akropolu. Na tym poziomie zobaczymy pozostałości świątyni rzymskiej oraz starożytnych kolumn. Ukaże się też widok na kolejne, wyższe poziomy Akropolu.
Najpierw wchodzimy po schodach na taras, gdzie z prawej strony znajdują się ruiny kaplicy św. Jana. Na tym tarasie zobaczymy pozostałości doryckiej stoy, czyli portyku. Z jego wielu kolumn pozostało tylko 27.
Przed nami kolejne schody, czyli propyleje, tak jak w Atenach. Wchodzimy nimi na poziom, na którym znajduje się sanktuarium Ateny Lindii. Świątynia ma kształt amfiprostylu, czyli budynku ozdobionego kolumnadą z przodu i z tyłu. Kolumnada ta ma cztery kolumny, podobnie jak ateński Partenon. Ta świątynia to najstarszy budynek nie tylko na Akropolu, ale i na całym Rodos.
Widzimy oczywiście tylko pozostałości świątyni. Została ona częściowo zrekonstruowana. Prace wykopaliskowe od 1930 do 1960 roku w tym miejscu prowadzili Duńczycy, więc niektóre starożytności można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Kopenhadze.
Jak wyglądał Akropol w Lindos? Możecie zobaczyć na zdjęciach, które zrobiłem, pokazujących zarówno widok Akropolu, jak i jego główne budowle.
Z tyłu, za świątynią, znajduje się Święty Przybytek, czyli tak zwany sekos, gdzie stał drewniany posąg Ateny Lindyjskiej. Był on stworzony w stylu podobnym do rzeźby Ateny w ateńskim Partenonie, której autorem był Fidiasz.
Innym zachowanym starożytnym obiektem w Lindos jest teatr, usytuowany u podnóża wzgórza, pod Akropolem. Tak zwane coilon, czyli cavea teatru i okrągła orkiestra są wyciosane w skale wzgórza. Teatr mógł pomieścić 1800 widzów i posiada 26 rzędów siedzeń. Pierwsze trzy, jak to w teatrze greckim, były zarezerwowane dla honorowych gości, oficjeli i przedstawicieli władz miasta.
Kilka ciekawostek: z Lindos pochodził twórca wielkiego Kolosa Rodyjskiego, który stał w porcie Rodos, a także twórca Wenus z Samotraki, Pytokritos. Mieszkańcy Lindos byli także twórcami pierwszego prawa morskiego w II wieku przed Chrystusem, tzw. Kodeksu Morskiego Rodyjskiego.
Wizyta w Lindos pozwoliła nam poznać starożytny Akropol. Ten w Lindos jest akurat bardzo podobny do ateńskiego. Zobaczyliśmy także starożytny teatr.
No dobrze! Ale jak wyglądało samo starożytne miasto greckie? Jaki był jego układ? Aby odpowiedzieć na te pytania zapraszam do Kamiros, kolejnego starożytnego miasta na wyspie Rodos. Położone jest ono około 30 km od miasta Rodos, na zachodnim wybrzeżu wyspy. Podobno założył je wnuk króla Minosa z Krety. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że założyli je koloniści pochodzący z Myken na Peloponezie, w kontynentalnej Grecji.
Miasto było ośrodkiem handlu płodami rolnymi, a jego mieszkańcy korzystali z portu położonego kilkanaście kilometrów od miasta. Samo miasto było położone amfiteatralnie na wzgórzach. To, co możemy oglądać obecnie, jest pewnie tylko jednym fragmentem pozostałości miasta, odbudowanego po trzęsieniu ziemi w III wieku przed naszą erą.
Wejście do niego znajduje się na dolnym poziomie, tam, gdzie był rynek, czyli Agora. Od niej do świątyni położonej na szczycie niedużego wzniesienia prowadzi główna ulica miejska, wokół której widać pozostałości zabudowań.
Jak najlepiej oglądać Kamiros? Otóż proponuję nie wędrować od dołu do góry tą główną ulicą, tylko odwrotnie: najpierw ścieżką wzdłuż fragmentów miasta wspiąć się na wzniesienie do ruin świątyni Ateny. Naprawdę warto to zrobić, gdyż z góry widać całe miasto i jego układ. Następnie można spokojnie zejść w dół główną ulicą, zaglądając do domów starożytnego Kamiros, a w zasadzie do ich pozostałości.
Na górze zachowały się ruiny świątyni Ateny, która miała przydomek, oczywiście, kamiryjska, a także starożytne cysterny, gdzie gromadzono deszczówkę. Główna ulica, jak już wspomniałem, prowadzi przez część mieszkalną do agory na dole, gdzie możemy zobaczyć pozostałości świątyni Apolla Pytyjskiego, pozostałości łaźni i sanktuarium poświęconego bogom i bohaterom.
Ruiny starożytnego Kamiros wyglądają zupełnie inaczej niż wcześniej opisywane Lindos. Tam pozostał Akropol ze świątynią Ateny. Tu mamy fragment starożytnego miasta - od rynku po świątynię. Z ruin miasta zdecydowanie najciekawsze dla mnie były pozostałości domów mieszkalnych, do których można było zajrzeć i zobaczyć, z jakich pomieszczeń składały się te starożytne domy z około III wieku przed naszą erą.
Na jednej z kolumn przy Agorze można zobaczyć też fragment tekstu po grecku. Jaki był jego cel? To proste: nie było wtedy oczywiście prasy, więc tak naprawdę kolumny na Agorze służyły jako swego rodzaju miejsca ogłoszeń czy też odpowiednik współczesnej prasy.
Po wizycie w Lindos i Kamiros mamy już sporo elementów greckiego miasta: akropol, teatr, agorę, domy mieszkalne, cysterny. Czegoś jednak brakuje. Przecież starożytne greckie miasto to także zawody sportowe, czyli stadion. To także gimnazjon, czyli miejsce do uprawiania sportów i ćwiczeń fizycznych. A do tej pory w żadnym z tych dwóch odwiedzonych miast nie trafialiśmy na ich ślady.
Udajmy się więc do Rodos, do stolicy wyspy po drodze odwiedzając jeszcze trzecie starożytne miasto, mianowicie Ialissos.
W Ialissos z czasów starożytnych zachowało się akurat najmniej. Na wzgórzu Filerimos, które opisywałem w tekście poświęconym ikonie Matki Boskiej z Filerimos, aktualnie można zobaczyć tylko fundamenty świątyni Ateny z Ialissos, a także mały podziemny kościółek świętego Jerzego ze ściennymi malowidłami. I oczywiście pochodzący z czasów późniejszych kościół Panagia Filerimos oraz średniowieczny klasztor.
Nadal więc szukamy kolejnych elementów starożytnego greckiego miasta. Zobaczymy je w najstarszej części Rodos, na terenie parku archeologicznego.
Zobaczymy tam po pierwsze stadion hellenistyczny z III wieku p.n.e., na którym urządzano zawody sportowe podczas świąt ku czci Heliosa. Oczywiście stadion jest zrekonstruowany, niemniej jednak daje wyobrażenie o tym, jak takie obiekty wyglądały w starożytnej Grecji. Dziś spacerują tam wszechobecne na Rodos koty, podobno jednak współcześni mieszkańcy Rodos biegają i ćwiczą na tym stadionie.
Po drodze do stadionu mijamy dużą łąkę - dużą, płaską przestrzeń z drzewami oliwnymi. To … gimnazjon, czyli miejsce, gdzie młodzi ludzie ćwiczyli zapasy i uprawiali sport. W pobliżu stadionu znajduje się też kolejny obiekt greckiego miasta, mianowicie odeon, czyli swego rodzaju sala koncertowa na blisko 800 osób. Wszystkie te obiekty starożytnego greckiego miasta można zobaczyć właśnie w parku archeologicznym w Rodos.
Oczywiście w Rodos jest też akropol, który został odkryty dopiero w 1916 roku i pozostałości kilku świątyń. Jednak dużo, dużo ciekawszy jest Akropol w Lindos.
Odwiedzając cztery miasta wyspy Rodos, poznaliśmy w ten sposób greckie starożytne miasto: Akropol i świątynię Ateny oraz teatr w Lindos, układ starożytnego miasta - od agory do świątyni - oraz domy mieszkalne w Kamiros. Naszą wędrówkę po starożytnych miastach zakończyliśmy w starożytnym Rodos, gdzie zobaczyliśmy zrekonstruowany stadion, odeon, a także miejsce gimnazjonu, czyli miejsce do ćwiczeń młodych Greków.
Myślę, że dzięki temu opisowi macie wyobrażenie o greckim starożytnym mieście. Opis zaś uzupełniają zdjęcia z tych czterech miejsc, ilustrujące, jak wyglądają A.D. 2026 pozostałości starożytnego miasta greckiego.