Szlakiem Joannitów i ikony z Filerimos

Podczas pobytu na wyspie Rodos we wrześniu 2026 roku miałem okazję odbyć kolejny etap mojej wędrówki szlakiem ikony Matki Boskiej Fileremskiej. Co więc jest takiego fascynującego w ikonie i jej historii, że wspiąłem się od poziomu morza na wzgórze o wysokości 267 m? Skąd jej nazwa? Czy i co ma ona wspólnego z zakonem rycerzy świętego Jana, czyli Joannitami, którzy przebywali na Rodos od 1309 do końca 1522 roku, a później na Malcie?

Po pierwsze: sama ikona, która jest nietypowa. Przedstawia bowiem Bogurodzicę, ale bez Dzieciątka. Nie należy więc do żadnego z trzech typów ikonograficznych ikon Matki Boskiej: Hodegetrii, Matki Boskiej Znaku i Eleusy.

Po drugie, fascynująca i niezwykle burzliwa jest historia tej ikony. Towarzyszyła ona bowiem kilku przełomowym momentom w historii Europy. Jakim? O nich już za chwilę.

Według niektórych źródeł ikona została napisana przez św. Łukasza Ewangelistę w 46 roku dla wiernych w Antiochii. Następnie znalazła się w Jerozolimie, potem w Konstantynopolu, a po jego złupieniu przez krzyżowców w 1204 roku znowu powróciła do Ziemi Świętej. Być może to tylko legenda.

Dużo więcej wiadomo o ikonie od znalezienia jej na Rodos przez Joannitów, po zdobyciu przez nich wyspy w 1309 roku.

Jak się znalazła na wyspie Rodos? Tu znowu są różne legendy. Jedna mówi, że przypłynęła z Ziemi Świętej. Inna, że przywiózł ją na Rodos z Jerozolimy człowiek uratowany przez Maryję od samobójstwa i umieścił ją w kościele na wzgórzu Filerimos, górującym nad miasteczkiem Ialyssos, niedaleko miasta Rodos.

I w ten sposób dochodzimy do wyjaśnienia nazwy ikony. W języku greckim Filerimos oznacza tego, kto miłuje samotność. Łatwo to sobie wyobrazić: na trudno dostępnym wzgórzu mała kapliczka i pustelnik żyjący w jej sąsiedztwie.

O ile historia ikony przed znalezieniem jej przez Joannitów na wzgórzu Filerimos może być legendą, to od 1309 zaczyna się jej udokumentowana historia. Ikona najpierw znajdowała się w kościele na wzgórzu Filerimos, była jednak przenoszona do miasteczka Ialyssos, gdzie była noszona w procesjach. Potem, też za czasów Joannitów, trafiła za mury miasta Rodos, by nie wpadła w ręce Turków. Znajdowała się w kaplicy jednego z licznych kościołów. W którym? Źródła o tym milczą.

Miasto Rodos było dwukrotnie oblegane przez Turków. Najpierw, w 1480 roku, Mehmed II, zdobywca Konstantynopola, oblegał je bezskutecznie. Dopiero w 1522 roku oblężenie kierowane przez sułtana Sulejmana Wspaniałego zakończyło się powodzeniem. Joannici po półrocznym oblężeniu poddali się. Sułtan pozwolił im, w uznaniu ich waleczności i umiejętności, opuścić wyspę Rodos wraz z dobytkiem i … wraz z ikoną Matki Boskiej z Filerimos.

Po opuszczeniu Rodos Joannici wędrowali po Europie, a ikona wraz z nimi. Wędrowała kolejno przez wyspę Kos, przez Spinalongę i Kretę, przez Gallipoli. Była na Sycylii, w Messynie, a także we Włoszech: w Civitavecchii, w Rzymie, w Viterbo.

W czasie pobytu w Nicei, w 1529 roku Wielki Mistrz zakonu podarował miastu wierną kopię tej ikony. Została ona zamówiona u Lodovica Brei, bardzo cenionego nicejskiego artysty.

Wędrówka Joannitów i ikony wraz z nimi trwała siedem lat, do 1530 roku, kiedy to osiedlili się na Malcie, którą podarował im cesarz Karol V. Na Malcie doszło do kolejnego spotkania Joannitów z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym, który w 1565 roku podjął decyzję o szturmowaniu i próbie zdobycia Malty. Ta próba się nie udała. Armia turecka wycofała się 8 września 1565 roku. Na pamiątkę tego wydarzenia kościół rzymskokatolicki ustanowił właśnie 8 września święto ku czci cudownej fileremskiej ikony Matki Bożej. Nieco później, w 1571 roku, została ona przeniesiona do kościoła świętego Jana Chrzciciela w nowej stolicy Joannitów - La Valletcie.

Jakże niesamowita jest historia ikony do tego momentu, nieprawdaż? A to nie jest nawet połowa tej historii.

Bo w 1798 roku Malta została zajęta przez Napoleona. W jaki sposób, to już odrębna historia. Joannici zostali znowu zmuszeni do opuszczenia wyspy będącej ich siedzibą. Doszło przy tej okazji w zakonie do swego rodzaju zamachu stanu, w wyniku którego wielkim mistrzem został car rosyjski Paweł I. A ikona Matki Boskiej z Filerimos trafiła do Rosji i znalazła się w pałacu w Gatczynie, niedaleko Petersburga. Potem zaś z Gatczyny, po śmierci Pawła I, trafiła do cerkwi pałacowej Pałacu Zimowego w Petersburgu. Przebywała tam do Rewolucji Październikowej 1917 roku z wyjątkiem dziesięciu dni w październiku każdego roku, kiedy to była przenoszona do cerkwi apostoła Pawła w Gatczynie.

Rok 1917 i Rewolucja Październikowa oznaczały faktycznie rewolucyjne zmiany w Rosji. Wtedy też ikona zaczyna kolejny etap wędrówki, tym razem po kontynentalnej Europie. W 1919 roku przez Estonię trafia do Danii, gdyż matka ostatniego cara, Mikołaja II, była Dunką.

W połowie lat dwudziestych XX wieku historia wędrówki ikony przyspiesza. Ikona trafia bowiem do cerkwi prawosławnej w Berlinie, a następnie zostaje ofiarowana królowi Jugosławii Aleksandrowi. W momencie napaści Niemiec na Jugosławię w 1941 roku ikona opuszcza Belgrad i zostaje ukryta gdzieś na terenie Jugosławii. Okazało się, że tym miejscem jest klasztor Ostrogski, niedaleko miasta Nikšić w Czarnogórze.

Po II wojnie światowej władze już socjalistycznej Jugosławii skonfiskowały, a w zasadzie „aresztowały” ikonę i przechowywały ją w nieznanym miejscu. No to teraz pytanie: gdzie znajduje się ona obecnie?

Kilka lat temu w wielu publikacjach i materiałach można było przeczytać, że znajduje się w Muzeum Historycznym w miejscowości Cetinje, czyli dawnej stolicy Czarnogóry. Lecz … to prawda połowiczna. Ikonę kilka lat temu zobaczyłem owszem w Cetinje, tylko wcale nie w Muzeum Historycznym. A gdzie?

To dobry moment, by opowiedzieć o moich wędrówkach śladem tej ikony i oczywiście o ich przyczynach. Może wiecie z innych wpisów, że pasjonuje mnie bowiem historia ikon, zwłaszcza tzw. cudownych. A także historia Bizancjum i Imperium Osmańskiego. Czytając i studiując historię obu tych imperiów trafiłem na ikonę Matki Boskiej z Filerimos i postanowiłem ją odnaleźć.

Spotkanie z ikoną, a właściwie z jej kopiami w kościele Panagia Filerimos na wzgórzu niedaleko miasta Rodos było drugim z nią spotkaniem. Pierwsze spotkanie miało miejsce parę lat temu – w 2022 roku – podczas wędrówki po Bałkanach. Wtedy to dojechałem do Cetinje, dawnej stolicy Czarnogóry. I w Cetinje, w klasztorze Cetyńskim, gdzie w 2022 znajdował się oryginał tej ikony, miałem okazję ją obejrzeć.

Nie mam jej zdjęcia z Cetinje, gdyż ani w klasztorze, ani generalnie w żadnej cerkwi prawosławnej nie można robić zdjęć. Wtedy też nie kupiłem kopii tej ikony w sklepiku klasztornym. Dopiero będąc na wzgórzu Filerimos na Rodos, kupiłem sobie w sklepiku jej kopię. Możecie ją zobaczyć na poniższym zdjęciu.

W Internecie można znaleźć informację, że obecnie (październik 2026) ikona po przeniesieniu z klasztoru jest wystawiana w Błękitnej Kaplicy, stanowiącej część Muzeum Narodowego Czarnogóry w Cetinje.

Na zdjęciach do tego wpisu zobaczycie więc klasztor w Cetinje, gdzie widziałem oryginał ikony Matki Boskiej z Filerimos. Zobaczycie też kilka kopii ikony Matki Boskiej z Filerimos, znajdujących się obecnie w kościele Panagia Filerimos na wzgórzu Filerimos, niedaleko miasta Rodos.

Jest jeszcze jedna zagadka związana z tą ikoną: jaki jest jej rozmiar. Jarosław Charkiewicz w książce „Tobą raduje się całe stworzenie …” podaje bowiem wymiar deski 37 x 50 cm, inne źródło mówi o wymiarach 44 x 36 cm.

Jak jest naprawdę?

Chyba muszę wrócić do Cetinje by rozwiązać tę zagadkę.