Eustachy Rylski "Warunek"

Od 1984, tj. od wydania książki “Stankiewicz. Powrót” z niecierpliwością czekam na kolejną powieść Eustachego Rylskiego. Na drugą “Człowiek w cieniu” czekałem 20 lat, na kolejną już tylko rok - w listopadzie 2005 ukazał się “Warunek”. Opowiada on historię ucieczki z armii napoleońskiej spod Moskwy w 1812 roku dwóch zupełnie odmiennych postaci: kapitana szwoleżerów Rangułta oraz frontowego kuriera porucznika Hoszowskiego.

Świetna i jednocześnie dziwna to powieść. Świetnie napisana, pięknym językiem, z brawurowo poprowadzoną fabułą - zwłaszcza fragmenty opisujące wędrówkę głównych bohaterów przez Rosję - z wyraziście zarysowanymi postaciami dwojga antagonistów. Posmakujcie zwłaszcza opisy majątku Dołmontowiczów, z takimi fragmentami: “A tam dzicz, tyle, że uśpiona w zasobności. Konie orłowskie, ogary podolskie, charty rosyjskie, angielska porcelana, francuska literatura, niemiecka muzyka. Razem i do wyboru, ale wszystko gdzieś obok. Gdyby jednak spytać obok czego, to nikt nie wie. Co krok to lokaj, foryś, stangret, strzelec, kamerdyner, chłopiec taki, chłopiec siaki. Lecz chłopcy nie froterują, stangreci nie powożą, a strzelcy nie strzelają. … Dwór wielki, zimny nawet latem, mimo tłumów opustoszały”, czy opis spotkania uciekinierów z rosyjskimi huzarami. Znać pióro mistrza!

Dziwna z kilku powodów. Po pierwsze: kto dziś pisze powieści historyczne, z akcją usytuowaną w 1812 roku. Dziwna bo zawiera tak naprawdę trzy jakże odmienne części: wypadki w Arancewie, wędrówkę przez Rosję oraz opis pobytu w majątku kapitana Rangułta. Każda z nich jest w innym stylu, napisana innym językiem, każda akcentuje inne tematy. Dziwna wreszcie z jeszcze innego powodu. Zamykając powieść przeczytawszy jej ostatni akapit, w którym “porucznik Hoszowski podobał się sobie coraz bardziej, gdy powtórzył przez zaciśnięte z emocji żeby: - zaciągnęło się Rangułt”, coraz intensywniej zaczynamy się zastanawiać o czym tak naprawdę jest “Warunek”. O honorze, o tradycji, o tytułowym warunku, o polskości? Może o …. A może to “tylko” dobrze opowiedziana historia, w której nie należy doszukiwać się żadnych znaczeń?

Warunkiem znalezienia odpowiedzi na te pytania jest lektura “Warunku” - gorąco polecam!