Zdobnictwo podlaskich domów
Wracamy na moje ukochane Podlasie: pisałem już m.in. o 100-leciu cerkwi w Koterce, o bocianach i różnych kolorowych cerkiewkach 100-lecie cerkwi w Tokarach, Bociany przyleciały, Kolorowe cerkiewki na Podlasiu. Teraz więc czas na opowieść o … zdobionych podlaskich wiejskich domach.
Jeszcze teraz, w 2012 roku znaleźć można na podlaskich wsiach drewniane domy, z różnymi zdobieniami. Najczęściej zdobione są szczyty domów, gdyż domy były ustawiane – choć nie zawsze, czego przykładem jest nasz wiejski dom - właśnie szczytami do drogi przechodzącej przez wieś. Jak widzicie na zdjęciach powierzchnia szczytów może być dzielona na pola, w których deski układane są w różny sposób. Zdobione są także wiatrownice, czyli deski przybite wzdłuż krawędzi poszycia, a także niewielkie okienka zdobione nadokiennikami i podokiennikami.
Fantastycznie prezentują się także zdobione okna domów ustawionych wzdłuż drogi. Pierwszym elementem ozdobnym są – kontrastujące kolorem w stosunku do bryły domu - okiennice, z charakterystycznym układem płycin: krótszych w układzie poziomym na górze i dole oraz dwóch dłuższych w pionie. Bardzo zmienia wygląd domu dodanie do okien nad i podokienników. Zobaczcie zresztą sami na kolejnych zdjęciach. Mają one czasem motyw geometryczny, czasem zaś motyw roślinny, lub zoomorficzny: jako motyw zdobniczy pojawiają się więc ptaszki lub żubry.
Innym elementem zdobniczym, jaki dziś można spotkać chyba stosunkowo najczęściej są naroża domów: deska z różnymi motywami zdobniczymi. Główną funkcją tych desek była oczywiście ochrona budynku przed deszczem i mrozem. Szybko jednak została wykorzystana jako ozdoba. Zdobienia naroży są najróżniejsze: od najprostszych rombów i kółek, aż po ażurowo wycinane elementy dekoracyjne. Czyż nie są urocze?
A na deser mojej opowieści: drewniany ganek. Ganek – jak piszą fachowcy – jest jednym z najważniejszych detali architektonicznych, zmieniających bryłę budynku, a jednocześnie należących do najbardziej dekoracyjnych jego części. Ganek występował w osadach drobnoszlacheckich, wyróżniając je na tle wsi chłopskich. I choć generalna konstrukcja ganków jest bardzo podobna (dwuspadowy daszek, cztery pionowe słupki, szalowana dolna część), to zwykle różnią się one detalami. Należą do nich i same słupki (niektóre są toczone), jak i zdobienia szczytów ganku. Jak taki ganek może się prezentować zobaczcie na zdjęciu z autorem. Ptaszki w zdobieniu, jak i na samym szczycie nie są oczywiście przypadkowe. Przypominają – opisaną w dwóch tekstach blogu Podglądanie przyrody: “Nasza rodzina kopciuszków”, Nasza rodzina kopciuszków – ciąg dalszy ubiegłoroczną historię kopciuszków, które zbudowały gniazdo i wychowały młode właśnie na tym ganku, na jego wewnętrznej belce. Może więc w następnym roku kopciuszki powrócą na nasz ganek?
Spytacie pewnie: a kto wykonuje te drewniane ozdoby? W kilku podlaskich wsiach żyją jeszcze nieliczni fachowcy, potrafiący wykonać z sosny lub osiki te cuda. Trafialiśmy do takiego 82-letniego fachowca i jego warsztatu we wsi gdzieś niedaleko Narwi. To on wykonał nasze nadokienniki oraz zdobienia ganku.
Gdzie więc można znaleźć tak pięknie zdobione domy? Gdzie mieszkają fachowcy wykonujący te ozdoby? Szczegółów nie zdradzę, przecież nie chcecie mieć wszystkiego „podanego na talerzu” – nieprawdaż? Powiem tylko, że wioski leżą całkiem niedaleko od Warszawy na wschodzie Polski, między Bugiem a Narwią. Dwie, trzy godziny jazdy i znajdziecie się w zupełnie innym świecie i czasie.